Bình phong: vật che và câu chuyện trong nếp nhà

Một vật che làm thay đổi cách bước vào nhà

Đứng trước một bình phong, người khách có thể chưa nhìn thấy ngay toàn bộ phía sau. Họ phải đi thêm vài bước, đổi hướng nhìn rồi mới gặp khoảng sân hoặc phần trong nhà. Một vật che vì thế có thể tham gia vào cả cách ta nhìn lẫn cách ta bước qua không gian.

Trong kiến trúc truyền thống, bình phong còn mang hình trang trí và những điều gửi gắm của người làm, người sử dụng. Muốn hiểu một bức cụ thể, hãy nhìn vị trí trước, rồi mới đến chất liệu, hình dáng và câu chuyện trên bề mặt của nó.

Ảnh minh họa bình phong gấp trong nội thất, không phải hiện vật Huế. Ảnh: Helena Jankovičová Kováčová / Pexels.

Nhận ra phần che và phần mở

Một bình phong kín và một tấm có khe hở cho hai trải nghiệm khác nhau. Với tấm kín, hãy xem phần nào của căn phòng bị khuất khi đứng ở cửa. Với tấm thoáng, hãy nhìn xuyên qua từ đúng vị trí người thường đi lại. Hoa văn đẹp khi nhìn thẳng chưa chắc đã đáp ứng mức riêng tư gia đình mong muốn khi nhìn chéo. Việc thử góc nhìn giúp biến một cảm nhận chung như “muốn kín hơn” thành điều có thể kiểm tra ngay trong phòng.

Có thể bắt đầu bằng một việc nhỏ: vẽ đường nhìn từ cửa vào chỗ ngồi. Đánh dấu phần muốn che trên bản phác, rồi thử một vị trí khác cho vật che. Bản vẽ này chỉ phục vụ trao đổi nhu cầu, không thay bản vẽ thiết kế. Nếu khu vực cần che nằm ngay cạnh cửa sổ, hãy dành thêm một lượt quan sát vào lúc căn phòng thường được sử dụng. Khi đó, ta mới biết việc bố trí có phù hợp với sinh hoạt thực tế hay chỉ đẹp trong một tấm ảnh.

Bình phong trong sân và bình phong trong nhà

Bài khảo cứu “Bình phong trong kiến trúc truyền thống” của Phan Thanh Hải trên trang du lịch Huế phân biệt những hình thức ở ngoài và trong công trình. Ở quy mô nhà và cụm nhà, vật che phía trước có thể là bức xây, hàng cây hoặc những hình thức phù hợp khác. Bên trong có loại di chuyển được, với một hoặc nhiều tấm ghép.

Sự phân biệt này giúp tránh chỉ hình dung bình phong là món đồ gấp nhiều cánh đang thấy trong cửa hàng nội thất. Một bức xây ngoài sân và một tấm di động trong phòng có cách hiện diện khác nhau, dù đều tạo sự che chắn nhất định.

Bảng này là gợi ý đọc hình thức, không phải hệ phân loại đầy đủ. Sau vị trí và cấu tạo, bề mặt của bình phong là phần đáng dành thời gian ngắm kỹ.

Mặt bình phong cũng là một câu chuyện tạo hình

Trong bài “Bình phong – nét kiến trúc độc đáo trong đời sống văn hóa Huế”, trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đăng lại bài của Thế Trung và Đức Hoàng từ toquoc.vn ngày 23/05/2017, giới thiệu cả giá trị trang trí và những bức khảm sành sứ. Long mã là một mô-típ được bài viết nhắc đến trong bối cảnh văn hóa Huế.

Khi xem một bức cụ thể, có thể quan sát đường viền, hình ở giữa và các chi tiết xung quanh. Hình chính được đặt cân xứng hay đang chuyển động? Màu nổi bật nằm ở đâu? Vật liệu khiến bề mặt bắt sáng ra sao? Những câu hỏi ấy giúp thấy công sức tạo hình trước khi đi sâu vào phần giải nghĩa.

Với chữ hoặc linh vật, nên đối chiếu chú thích của nơi lưu giữ hoặc nghiên cứu về chính công trình. Một tên mô-típ chung chưa đủ để kể mọi lớp nghĩa của tác phẩm. Cũng nên phân biệt lời cầu chúc, quan niệm che chở trong văn hóa với kết quả có thể chứng minh trong đời sống. Từ bề mặt trang trí, ta có thể quay ra nhìn quan hệ giữa bình phong và khu nhà.

Đọc bình phong cùng ngôi nhà quanh nó

Một bức bình phong giống dấu phẩy trong câu: nó tạo một nhịp dừng, nhưng ý nghĩa của nhịp ấy còn tùy phần trước và phần sau. Nếu chỉ chụp cận cảnh hoa văn, người xem có thể bỏ lỡ cách vật che tham gia vào lối đi và tầm nhìn.

Khi tham quan, hãy thử quan sát từ cổng, từ cạnh bức bình phong và từ phía trong nhìn trở ra. Ở mỗi vị trí, phần nào được che, phần nào còn thấy? Lối đi vòng qua đâu? Mối quan hệ ấy có thay đổi khi cửa mở hoặc cây trong vườn phát triển không?

Đây là cách quan sát để hiểu không gian, không cần tự đoán một ý nghĩa huyền bí cho từng góc nhìn. Nếu muốn biết bức bình phong có từ khi nào, từng được sửa hay đổi vị trí chưa, hãy tìm hồ sơ công trình hoặc hỏi người quản lý. Câu trả lời sẽ giúp phân biệt hình thức đang thấy với các lớp lịch sử của ngôi nhà.

Từ vật che truyền thống đến nhu cầu riêng tư hôm nay

Trong phòng ở hiện nay, một tấm di động có thể được dùng để giảm tầm nhìn trực tiếp vào một góc sinh hoạt. Giả sử cửa vào nhìn ngay đến bàn làm việc chung, gia đình có thể trao đổi về mức che cần thiết và phần lối đi muốn giữ. Đây là tình huống minh họa cho một nhu cầu sử dụng, không phải đề xuất thiết kế cho mọi căn phòng.

Trước khi thay đổi bố trí, có thể phác vị trí lên giấy và nhìn lại các hoạt động thường ngày. Vật che sẽ đứng ở đâu khi sử dụng, khi mở cửa, khi cần di chuyển đồ? Nó che bớt phần muốn kín nhưng có làm không gian khó dùng hơn không? Với đồ vật cụ thể, cấu tạo và cách dùng vẫn cần xem theo hướng dẫn của người làm.

Quan sát bình phong mà không tách khỏi bối cảnh

Một bức ảnh toàn cảnh và một bức chụp chi tiết trả lời những câu hỏi khác nhau. Ảnh toàn cảnh cho biết bình phong đứng trước đâu, có lối vòng ở phía nào và có quan hệ gì với cổng. Ảnh gần giúp xem nét chạm, mảnh khảm hoặc chữ trên bề mặt. Khi được phép chụp, nên giữ cả hai loại ảnh trong ghi chép. Nếu chỉ còn ảnh hoa văn, việc nhớ lại cách bức bình phong tham gia vào ngôi nhà sẽ khó hơn nhiều.

Có thể ghi theo trình tự từ ngoài vào trong: cổng, khoảng đứng trước bình phong, cạnh có lối đi và phía sau vật che. Ở mỗi điểm, ghi một điều thực sự nhìn thấy. Chẳng hạn, “từ cổng chưa thấy bàn ở gian giữa” là mô tả cụ thể; “ngôi nhà được bảo vệ khỏi mọi điều xấu” đã là lời diễn giải vượt khỏi quan sát. Cách ghi ấy giữ cho phần tìm hiểu mỹ thuật có chỗ dựa, kể cả khi người xem chưa biết tên từng hình trang trí.

Khi đến một công trình có người hướng dẫn, câu hỏi về hiện trạng thường hữu ích hơn việc yêu cầu một lời giải nghĩa bao quát. Hãy hỏi bức bình phong đang ở vị trí cũ hay đã chuyển, bề mặt có phần nào vừa được sửa và hồ sơ giới thiệu có ghi người làm hay không. Nếu chưa có câu trả lời, để trống trong sổ ghi chép. Sự thiếu thông tin đó không cần được lấp bằng một câu chuyện nghe hợp lý.

Tách điều nhìn thấy khỏi điều được kể lại

Thử chia trang ghi chép thành hai cột. Cột đầu ghi vật liệu nhìn thấy, hình dáng, vị trí và chữ đọc được; cột sau ghi lời người hướng dẫn hoặc nội dung bảng giới thiệu. Nếu nghe hai cách giải thích khác nhau về một hình, hãy ghi cả nguồn của từng cách. Khi đọc lại, ta sẽ nhận ra đâu là quan sát của mình và đâu là thông tin cần đối chiếu thêm.

Ví dụ, thấy một hình thú có đầu giống rồng chưa đủ để tự xác nhận tên gọi hay niên đại của cả bức bình phong. Hình chụp, chú thích hiện vật và tư liệu về công trình cần được xem cùng nhau. Với chữ khó đọc, nên lưu ảnh rõ nét khi được cho phép, rồi đối chiếu bản phiên âm có nguồn. Không nên dựa vào dáng chữ quen mắt để đoán một lời chúc và kể tiếp như thể đã đọc chắc chắn.

Chọn bình phong cho phòng ở: bắt đầu từ sinh hoạt

Trước khi xem mẫu, hãy viết một câu về việc cần giải quyết: che góc thay đồ, giảm tầm nhìn vào bàn làm việc hay tạo nền phía sau chỗ ngồi. Những nhu cầu này không hoàn toàn giống nhau. Góc thay đồ cần kiểm tra tầm nhìn từ các cửa; nền cho bàn làm việc còn cần nhìn qua khung hình của cuộc gọi. Một mẫu có hình thức hợp sở thích vẫn nên được thử với đúng việc dự định dùng.

Giả sử một phòng vừa là nơi tiếp khách vừa có bàn học. Gia đình có thể thử đặt vật che lệch về phía bàn, giữ khoảng di chuyển từ cửa đến chỗ ngồi. Sau đó kiểm tra lúc kéo ghế, lấy đồ trong tủ và mở cửa. Đây là ví dụ để bàn về bố trí, không phải công thức áp dụng cho mọi phòng. Nếu cách sắp xếp khiến một hoạt động phải né tránh liên tục, nên điều chỉnh vị trí trước khi nghĩ đến việc trang trí thêm.

Thử trên mặt bằng rồi kiểm tra ở tầm mắt

Trên giấy, vẽ cả đồ đạc đang dùng và phần cửa mở, thay vì chỉ vẽ chỗ trống dự định đặt bình phong. Với mẫu gấp, cần xem kích thước khi mở theo cách nhà sản xuất cho phép; bề ngang khi xếp gọn không trả lời được câu hỏi vật sẽ chiếm chỗ thế nào trong lúc sử dụng. Nếu chưa có thông tin cấu tạo, hãy hỏi người bán thay vì tự suy ra từ ảnh chụp chính diện.

Sau bản phác, kiểm tra ở tầm mắt người sử dụng. Ngồi xuống ghế làm việc rồi nhìn ra cửa; đứng ở lối vào nhìn về phía ghế. Khi gia đình có người thường ngồi thấp hoặc dùng chỗ nằm gần đó, cũng nên kiểm tra từ những vị trí ấy. Mục đích là biết phần sinh hoạt nào thực sự bị nhìn thấy, chứ không phải tìm một chiều cao “đúng” cho mọi người và mọi ngôi nhà.

Xem cấu tạo cùng cách cất và di chuyển

Hãy hỏi cách mở, gấp, nhấc và cất từng mẫu cụ thể. Kiểm tra tài liệu về chân đỡ, bản lề và điều kiện sử dụng trước khi thử thao tác. Nếu cần chuyển vật thường xuyên, việc biết sẽ cất ở đâu quan trọng không kém vẻ đẹp khi đang mở. Với nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi, nên trao đổi rõ với nhà cung cấp về độ ổn định và cách bố trí phù hợp của sản phẩm, thay vì xem một bức ảnh quảng cáo như đủ thông tin.

Cũng nên phân biệt nhu cầu che tầm nhìn với nhu cầu giảm tiếng nói. Một vật nhìn kín không tự cung cấp thông số cách âm. Nếu mục tiêu là làm việc yên tĩnh hoặc nói chuyện riêng, hãy yêu cầu thông tin thử nghiệm liên quan đến đúng sản phẩm và điều kiện dùng. Bài viết này chỉ hướng dẫn quan sát và đặt câu hỏi; không đưa ra mức giảm tiếng ồn, tải trọng hay khoảng cách kỹ thuật khi chưa có tài liệu để đối chiếu.

Đọc chất liệu và hình trang trí khi chọn mẫu

Chất liệu nên được xem trên mẫu thật hoặc ảnh chi tiết đủ rõ. Với một bề mặt đan, hãy quan sát độ nhìn xuyên và cách ánh sáng đi qua. Với một bề mặt phủ tranh, xem hình nằm trọn trên từng cánh hay nối qua nhiều cánh. Khi mở theo góc dự kiến sử dụng, phần nối có làm mất một chi tiết muốn ngắm hay không? Những câu hỏi này giúp lựa chọn dựa trên cả cách dùng lẫn cách nhìn, thay vì chỉ dựa vào tên chất liệu.

Nếu trong phòng đã có tranh treo tường, thử xem bình phong và tranh từ cùng vị trí ngồi. Có thể chọn để một bề mặt giữ vai trò chính, bề mặt còn lại ít chi tiết hơn; cũng có thể chủ động dùng nhiều hình nếu đó là sở thích của gia đình. Đây là lựa chọn thẩm mỹ, không có một quy tắc bắt buộc rằng mọi nhà phải dùng cùng màu, cùng mô-típ hay cùng phong cách.

Với mẫu dùng chữ hoặc linh vật, nên hỏi tên đề tài, nội dung chữ và nguồn giải thích. Một lời giới thiệu sản phẩm gắn mọi hoa văn với tài lộc chưa đủ làm căn cứ về lịch sử mỹ thuật. Người mua vẫn có thể chọn hình vì kỷ niệm hoặc ý nghĩa riêng, nhưng nên nói đúng lý do ấy. Tình cảm dành cho món đồ không cần dựa vào lời hứa rằng nó sẽ tạo ra kết quả cụ thể về sức khỏe, tiền bạc hay vận may.

Giữ lại câu chuyện khi sửa hoặc thay một bức bình phong

Với bình phong thuộc nhà cũ, trước khi thay đổi nên lưu ảnh vị trí, toàn bộ mặt trước và những chi tiết gia đình muốn giữ. Hỏi thêm xem có ảnh cũ hoặc giấy tờ nào liên quan hay không. Một vết sửa không tự chứng minh được niên đại, nhưng có thể là đầu mối để người có chuyên môn xem xét. Nếu công trình thuộc di tích, cần trao đổi với đơn vị quản lý trước mọi can thiệp.

Bình phong cũ cũng có thể mang một câu chuyện rất riêng của gia đình: ai đã đặt làm, vì sao chọn chữ ấy, hình ảnh nào gắn với một người thân. Hãy ghi rõ đây là lời kể của ai và được nhớ lại trong hoàn cảnh nào. Lời kể giúp hiểu cách người sống trong nhà nhìn món đồ, còn việc xác định niên đại hoặc giá trị hiện vật vẫn cần căn cứ khác. Giữ được sự phân biệt ấy cũng là cách tôn trọng câu chuyện.

Với đồ dùng mới, nên lưu thông tin người làm, vật liệu được công bố và hướng dẫn vệ sinh. Khi cần xử lý một bề mặt khảm, sơn hoặc phủ tranh, hãy hỏi cách chăm sóc của chính món đồ. Không nên chuyển một mẹo áp dụng cho vật liệu khác sang bề mặt chưa biết rõ. Một ghi chép ngắn từ lúc mua sẽ hữu ích hơn việc phải đoán lại sau khi nhãn hoặc hướng dẫn bị thất lạc.

Những câu hỏi thường gặp về bình phong

Bình phong có phải lúc nào cũng gấp được?

Không. Bài khảo cứu của Phan Thanh Hải phân biệt loại trong nhà một tấm, phải di chuyển cả tấm, với loại ghép nhiều tấm; còn bức xây ngoài sân gắn với công trình. Vì vậy, khi tìm mua hoặc mô tả hiện vật, nên nói thêm loại cố định hay di động, một tấm hay nhiều cánh. Chỉ tên gọi “bình phong” chưa đủ cho biết cách dùng và cách vận chuyển.

Có một kích thước chung cho mọi ngôi nhà không?

Bài viết không đưa ra kích thước dùng chung. Hãy bắt đầu từ phần cần che, lối đi, cửa và cấu tạo của mẫu cụ thể. Các diễn giải kích thước theo quan niệm truyền thống cần được hiểu trong bối cảnh của chúng; không nên tự chuyển thành tiêu chuẩn kỹ thuật cho căn hộ hiện nay. Khi việc bố trí liên quan đến xây sửa, nên trao đổi với người có chuyên môn phù hợp.

Có thể dùng hình bình phong Huế để chọn đồ cho căn hộ không?

Có thể tham khảo đường nét hoặc cách tổ chức hình ảnh, nhưng nên ghi rõ đâu là nguồn cảm hứng và đâu là tính năng cần dùng. Một bức xây trong sân nhà vườn và một tấm gấp đặt cạnh bàn có điều kiện hiện diện khác nhau. Khi đã chọn được hình mình thích, hãy quay lại thử tầm nhìn, thao tác và chỗ cất. Món đồ sẽ gần với nếp sống của gia đình hơn khi những câu hỏi ấy được trả lời cụ thể.

Bình phong đáng được tìm hiểu vì đứng giữa nhiều nhu cầu: che và mở, đi lại và dừng chân, sử dụng và thưởng ngoạn. Nhìn nó cùng ngôi nhà, ta sẽ thấy một vật tưởng như phụ có thể kể khá nhiều về cách con người giữ sự riêng tư và chăm chút nơi ở.